Aynı analytics sonuçlarında rastladığım google’a ilişkiler hakkında danışan arkadaşın, Webgirisim.com’da ne zaman kaybetmesini, ne de alakasız yorumlarını yayınlayıp yayınlamama konusunda arada kalmak isterim Bu arada ziyaretçimizin düştüğü sayfa da çağrıları (Call-to-action) anlattığım “Benimle çıkar mısın? – Bir teklif hikayesi” yazısı…

O yüzden hem arama motoru optimizasyonu yapılırken;

• Anahtar Kelime(keyword) seçimine özen göstermeli

• Anahtar Kelimelerin sonucuna ayrıca bakmak (hipnoz ile ilgili arama yapanları siteye çekmek isterken, Hande Yener’in Hipnoz şarkısını arayanları sitenize parayla çekiyor olabilirsiniz)
• Başlık ve permalinkleri uygun seçmek (milliyet’in “göğüs göğüse” çarpışan mehmetçiği ile olmaz)

hem de pazarlama kampanyasına başlarken;

• Kreatifteki mesajı net bir şekilde sunmak
• Yayıncı sitelerin en azından context uyumuna dikkat etmek
• Mümkünse site içerisinde hedef kitlenin sık ziyaret ettiği sayfaları seçmek

hedeflenen kişilerin siteye gelerek istediğiniz dönüşüm oranlarına(conversion rate) ulaşmanızı kolaylaştıracaktır.

Grafik Display Ad(Gösterim bazlı reklam) konusunda Facebook’un sonunda Yahoo’yu da alt ettiğini gösteriyordu;

Google ve siteleri bu listeye ne kadar yakın diye baktığımda ise AOL’un neredeyse yarısı kadar reklam gösterimi yapıyor. Google peki nasıl bir yayıncı olarak bu kadar az gösterim yaparken bu firmalarla yarışabiliyor?

Bir çok nedeni herkes kendince sıralayabilir, ama ilk aklıma gelenler şunlardı;

• Arama motoru reklamlarında zaten ziyaretçinin istediği  sonuçları getiriyor
• Adsense kullanan yayıncılar için de contextual targeting (içerik bazlı hedefleme) kullanıyor
• Varsayılan olarak gösterim(CPM) başına değil tıklama(CPC) başına ücretlendirme yapıyor.
• Reklamverene performansı yükseltebilmesi için her türlü olanağı tanıyor
• Ziyaretçiye alakalı sonuç göstermek için reklamverenin oluşturduğu reklamları ciddi bir elemeden geçiriyor

Her yayıncı bunları fazlasıyla düşünmeli, özellikle de son maddeyi, yani ziyaretçiye ne kadar çok aradığını verirsen o kadar çok gelir ( ), ne kadar çok aradığını bulursa o kadar çok tıklar ($) …

peki sizce bir yayıncı olarak en çok dikkat edilmesi gerekenler neler?

Bu yazıda kısaca listeleyerek bunlardan bahsedip devamında detaylarını ayrı ayrı paylaşmaya çalışacağım…

Her kampanya gibi önce reklam kampanyasından ne hedeflendiği belirlenmeli;

1. Üye kazanımı

2. Ürün satışı

3. Data kazanımı (newsletter abonesi olması, anket doldurması vb.)

4. Yeni kampanyanızdan haberdar olması(bir dosyayı indirmesi, bir sayfayı görüntülemesi)

5. Ürününüz ile ilgili bir yorum paylaşması vb. bir çok farklı hedef(lead) olabilir

Bu hedeflere ilerlerken neleri ölçümleyebileceğimizi sıralarsak;

1. Yayıncıların performansı

Her yayıncı, kampanya veya hedefinize göre farklı davranabilir ve diğer yayıncılara göre iyi ya da kötü performansı detaylı incelendiğinde, onlarla çalışma şeklini ve kazanımları optimize etmek çok da zor olmaz

2. Bannerların performansı

Her kampanyada bir çok çeşit banner kullanılabildiği ve her birinde farklı mesajlar verilebildiği için bannerların performansı incelenebilir, devamında satınalma metoduna göre bannerların revize edilmesi ile reklam bütçesi çok daha makul ölçülere çekilebilir.

3. Reklam tip ve ölçülerinin performansı

Banner ölçüleri, etkileşimli, imaj bannerlar veya metin reklamlar gibi birçok alternatif bulunuyor ve bunların hangisinin en verimli hedef dönüşümü sağladığını analiz etmek devam eden kampanyalar için oldukça önemli

4. Landing Page(Varış sayfası) performansı

Genelde reklam satınalması yapıldıktan sonra neredeyse hiç düşünülmeyen bir kısım olmasına rağmen ciddi bütçeler ayırıp sitenize çektiğiniz tıklamaları nasıl istediğiniz yere yönlendireceğiniz ve sitenize nasıl “buyur edeceğinizi” asıl ayarladığınız sayfa Landing Page. Bu sayfanın performansını optimize ederek, asıl hedeflediniz için tıklamayı dönüştürür. Bu yüzden tüm kampanyanın en önemli kırılım noktalarından birisidir.

5. Site içi dönüşüm performansı (Conversion funnel)

Daha çok site içi analizlere dayansa da Landing Page ile üyeye, ürün satışına vb. farklı hedeflere dönüştürmek istenilen gelen tıklamanın sitede nasıl ilerlediğini ve hedefe nasıl daha fazla kişiyi ulaştırılabileceği analizi ile ziyaretçinin müşteriye dönüşümü optimize edilebilir.

Performansı ölçümleyebileceğiniz başlıca metrikler ise şu şekilde;

1. CTR (Click Through Rate) (Tıklama oranı)

CTR nedir? Gelen tıklamanın yapılan gösterime oranı şekilde hesaplanır.

Ziyaretçilere ilk atlatmak gereken adım kreatife tıklanması ve bunun bannerın gösterimine oranı en önemli metriklerin başını çekiyor.

2. Conversion Rate(Dönüşüm Oranı)

Conversion Rate nedir? Ulaşılan hedef dönüşüm sayısının gelen tıklamaya oranıdır.

CTR’dan çok daha önemli olan bu metrik gelen tıklamanın verimli olup olmadığını apaçık görüp ona göre ilerleyebilmeyi sağlar.

3. Average Conversion Cost(Ortalama Dönüşüm Maliyeti)

Gösterim bazlı(CPM), Click bazlı(CPC) veya sabit satınalma yapılmış olsa da asıl maliyet buradaki dönüşüm maliyetidir.

Yukarıdaki listelerdeki gibi kabaca özetleyebileceğimiz başlıkların her bir uzun bahis konuları. Bunlarla ilgili de bir seri yazmayı düşünüyorum. Peki yeni bir konuya geçmeden sizce başarılı bir kampanyalar oluşturmak için farklı neler ölçümlenebilir ya da ölçümlenmeli?

Peki Türkiye İnternet pazarını nasıl buluyorsunuz?

Türkiye internet alanında yatırım yapmak için nadir bulunabilecek özellikler taşıyor.
Almanya’daki eTailer dediğimiz siteler 50 binin üzerinde… Türkiye konusunda ise tahminde bulunmak ne kadar zor olsa da, yaklaşık 100 farklı ciddi çalışan bilinir siteler bulunuyor ama sonuçta toplasak 1000′i geçmez… İlerleme zamanla olacak ve bu süreç böyle işleyecek, hatta ilk aşamada kurulacak siteler ve yer yer pazardan çekilmeler yaşanacak, estore, weblebi gibi…
Bu konuda da şu tür yaklaşımlar görüyorum; Türkiye’de bir e-ticaret sitesi iflas ettiğinde herkesi bir anda bir üzüntü alıyor, “allahım gene bir şirket gitti, güvensizlik artıyor!” aslında hiç telaşe edecek bir şey yok. Bu, pazarın verimli olmayan şirketleri elimine etmesidir, hangisi sağlam iş yapıyorsa o kalır diğerleri gider… Nasıl köşedeki bakkal kapandığında kimse “perakendecilik öldü” diyemiyorsa burada da durum aynı!

Dolayısı ile önümüzdeki 3 senede niş siteler olsun, b2b, b2c olsun her türlü yeni eticaret siteleri açılacak ve pazar bir şekilde oturacak, hatta bu konuda yurtdışında bir çok firmada buna göre hazırlıklarını tamamladı ve pazara girmek için an kolluyorlar. Bu şekilde sektörün gelişmesi ile de daha güçlü yapılar ortaya çıkacak, örneğin fiyat karşılaştırma siteleri çok daha önemli hale gelecek, devamında türkçe kataloglar artacak – ne kadar gerekli bir argüman olsa da şu an sadece Cimri’de var-

Peki türkiyede en çok eksik oldugu site türü hangisi sizce?

Bunu cevaplamadan önce şöyle başlamak istiyorum, e-ticareti 3′e ayıralım;
1  Seri ilan
2. eTailer
3. Pazaryerleri

Seri ilan sayfalarına baktığımızda bir tane büyük yatay çalışan değişik ürünler barındıran girişim var… Sahibinden.com bu konuda yurtdışında çok daha fazla örnek var o yüzden burada açılımlar olacaktır. Dikeyine sayfalar da var ve bu konuda Türkiye oldukça oturmuş. Özellikle Doğan Grubu bunu bir şekilde idare ediyor. Bundan sonra ancak niş oyunlar gelebilir, mesela sadece 3. katta yüksek anadolu yakasındaki gayrimenküller gibi veya tatil odaklı emlak siteleri gibi…
Kariyer konusunda da aynı şey geçerli, kariyer.net yenibiris.com gibi örnekler ile pazar doymuş durumda. Burada da niş oyunlar ile girilebilir pazara.
Bu tür bakir alanlarda niş girişimler gençler tarafından yapılırken, horizontal olanlar yurtdışından gelen girişimler ile sağlanacaktır diye düşünüyorum…

e-tailer konusuna dönecek olursak, internetteki kişilerin adedini düşününce artması gerekiyor, ama hepsiburada gibi her şeyi satabilecek girişimler olacağını sanmıyorum. Özel ürünler ve niş alanlarda -sadece tekstil ürünleri satan siteler- gibi örnekler çıkacaktır diye düşünüyorum…
tabi bu arada fiyat karşılaştırma siteleri, ürünlerin kalite ve fiyatlarını daha sağlıklı hale getirecektir.

Tatil sektörü söz etmeden geçemeyeceğimiz kadar önemli bir alandır, şu an halen online reklamcılıkta en çok para harcanan sektör. Şu an ne kadar büyükler olsa da bu alanda yurtdışına kıyasladığımızda daha bir çok tatil portalını bu pazarına kaldıracağı aşikar.

Pazaryerine geldiğimizde ise “network effect” dediğimiz bir olgu karşımıza çıkıyor. Network Effect nedir? eğer bir pazaryerinde yeterli seviyede trafik varsa başka bir pazaryeri arayışına girilmiyor. Dolayısıyla tekel faktörü oluşuyor, eBay olarak da 38 ülkede faaliyet gösteriyoruz ve hepsinde de eBay lider konumda…

Peki bu noktada eBay bu yüzden mi Gittigidiyor.com ile çalışmayı seçti? veya neden tek başına girmedi?

Bunun cevabı aslında çok basit, 2004′ten beri her yeni pazara giriş bu şekilde oldu. Öncelikle azınlık hissesi tutuyoruz ve devamında hisse büyüyor %100′e doğru ilerliyor. Küçük hisse ile başlamaktaki önemli amaç birlikte çalışağımız kişileri ve pazarı daha yakından tanımak. İkincisi de risk yönetimi; %100′ü baştan almak çok daha büyük bir risk taşıyor, bu yüzden de yavaş yavaş süreçle hisseyi büyüterek riski de dağıtmış oluyoruz.

Gittigidiyor eBay’den neler öğrendi? eBay Gittigidiyor’dan neler öğrendi?

eBay Gittigidiyor’dan güvenli ticareti öğrendi ve öğreniyor. Bu dünyanın hiçbir yerinde olmayan birşey, hatta Hindistan eBay bile birçok şeyi direk sorarak öğreniyor. GG eBayden ne öğrendi dersek de, kurucu arkadaşlara sormak daha verimli olacaktır

Türkiye’de paypal ne zaman tam olarak aktif çalışmaya başlayacak?

Türkiye bizim için 2006′dan beri stratejik bir ülke önceden de saydığım nedenlerden dolayı, doğal olarak en kuvvetli oldugumuz alanda başladık biz devamında skype’ı devreye soktuk doğan online ile anlaşarak 2006′da, ve devamında elimizdeki 3. büyük site paypal… Paypal için 2009 türkiye için hazırlık senesi, o yüzden Paypal’i Türkiyede şu an için halen rakibi olmamasından dolayı süreci oldukça hızlandırmaya çalışıyoruz ama yaklaşık olarak 2010′un ilk çeyreğini bulacaktır diye düşünüyorum…

e-ticaret siteleri ve internet servisleri arasındaki artılar ve eksiler nelerdir? yani Facebook mu? eBay mi?

Bunu ancak sayılarla ifade edebilirim;
İyi bir seri ilan şirket %40 üstünde
İyi bir eTailer -çok iyiyse- %7 oranında(hacim büyüktür ama kar azdır)
İyi bir pazaryeri %50 üzerinde
İyi yönetilen bir servis(dating, social network vb.) duruma göre %40 üzerinde kar sağlar…

eTailer bunların arasında en zorudur, çünkü hep ufak marjlar vardır ve ticaret bilgisi gerektirir. Ama diğer alanlara çok daha rahat girilebilir. Servis diye nitelendirdiğin siteler ise insanların e-ticaret sitelerine nazaran katkat daha fazla vakit geçirdikleri ortamlardır. Ve uzun vadede bu çok değerli bir hal alır. Çünkü vakit geçirdiği ve güvendiği ortamda kullanıcı birşeyler alabilir hale de geliyor, örneğin Nokta grubunun fotokritik.com’da pazaryeri açması biraz bu mantıkla ilgili…

Gelir modellerini nasıl kategorize ediyorsunuz?

internette para kazandıran 3 model var;
1. e-ticaret -ürün satılır marjınızı alırsınız-
2. Reklam -hitiniz üzerinden reklam alırsınız-
3. Üyelik ile çalışan sistemler -üyelerinize verdiğiniz hizmet karşılığını alırsınız-

Bu 3 modelden birini seçmek zorundasınız. burada aldanılmaması gereken bir konu var ki -dünyada iki örnek var hep gözümüzün önünde- bir gelir modeli olmadan çok yüksek miktarlarda yatırım alan Facebook ve Twitter, bunların istisna oldukları unutulmamalı…  Bu tür oluşumların hepsi iflas ediyor, örneğin bugün Youtube halen ayakta ise bu Google’ın onu sırtında taşımasındandır…

Türkiye global projeler çıkartabilecek hale ne zaman gelecek?

Bunun oluşması için iki ayağın sağlam temellenmiş olması lazım!
Biri girişimci; eğer girişimciler klonlara yönelmezse -copcatten vazgeçerse- ve fikirler çıkartırsa o zaman global oynayabilir. Mesela türkiyenin ilk 25 sitesinin(trafik olarak baktığımızda) 13 tanesi türklerin elinde. Hepsiburada, haber siteleri, ekşisozluk, blogcu vb.
Bunların hangilerini Klon olmayanları seçtiğimizde ise elimizde sadece eksisozluk ve geçmişte itiraf.com kalıyor. Ama eğer copycat yapıyorsanız -ki bunu yapmak için bin tane nedeniniz var- bunun global olması oldukça uçuk bir hayal olur. Mesela gittigidiyor’un güvenli ticaret modeli dünyada bulunmayan bir sistem, ama tabiki bu tür pazaryerlerini orijinalleri zaten var oldugundan gittigidiyor’un dünyayı sarması gibi bir şey oldukça küçük bir ihtimal…

İkinci ayak ise Türkiyenin yapısı; fikir ne kadar başarılı olursa olsun öncelikle para olması lazım ki global proje halini alabilsin. Para bulmanın da Türkiye’de 3 yolu var;
1.Aile ve dostlar: genelde de yüzbinlerce dolar çıkmaz…
2.Yatırım melekleri: Türkiye’de benim tanımıma göre neredeyse bu yok! Normalde yatırım melekleri birinci kuşağın başarılı çıkmasıyla oluşan yatırımcılardır, ki Türkiyede bizim 1. kuşağımız var(hepsiburada, gittigidiyor, eksisozluk, yonja vb.),özveri ile sektörü bir yere getirmişler… bunların hepsi başka yatırımlara da imza atmış ama hepsi gene kendi yatırımları… yatırım meleği olarak ben sana para veriyim %5 alıyım, git sen işini yap, yılda bir rapor verirsin tamamdır…
3. Venture capital:Bu firmalar ise zaten başarıyı yakalamış girişimlere destek veriyorlar dolayısı ile önceki aşamanın hallolması lazım öncelikler. Bu konuda da türkiye oldukça geride kalıyor diğer ülkelere nazaran…

Girişimcinin Durumu!
Girişimciler için gereken ortalama yıllık sermaye 300bin lira… Bunu aileden bulmak oldukça zor, yatırımcıya gittiğinde de şöyle bir ahlaksızlıkla karşılaşıyor; Azınlık hisse ile kalması gereken yatırımcı “Ben sana para veriyorum, o zaman %85 i benim.” dediğinde baştan herşey bitmiş oluyor! Çünkü bu iş böyle yürümez! Girişimci için hiç bir motivasyon bırakmıyorlar, bir de üzerine yeni bir yatırım(second round) alındığında ise girişimciye %7 kalacağını düşünürsek! Siz düşünün bu girişimci heyecan ve motivasyonla çalışır mı?

Peki şirketlerin melek yatırımcı yada VC gibi davranmaları konusunda ne düşünüyorsunuz?

Bunu her şirket vakti zamanında denedi, özellikle birinci nesil internet girişimlerinde. Varlıklarını değerlendirmek için Siemens olsun, GE olsun hepsi denedi. Fakat bunların davranış ve alışkanlıkları VC olmaya uygun değildi. Hızları özellikle internete hiç ugun değildi. Bu yüzden şirketlerin bu şekilde davranması mantıksız oluyor, ben olsam belki kendi adıma şirket sahibi olarak melek yatırımcı olabilirim ama şirketimi bulaştırmam. Bu tür şirketler interneti satışlarını arttırmak için bir kanal olarak görmeliler. Bir çok firma bunu yapıyor, örneğin BMW bütün arabaları konfigüre etmenize olanak tanıyor ve o arabayı almanız için sebep oluşturuyor.

Web girişiminin kendi bulunduğu alanda mı yatırımcı şirket bulması mantıklı yoksa interneti bilen bir yatırımcı bulması mı daha mantıklı?

Bu konuda genel bir söylem olabileceğini sanmıyorum, case by case bakmakta fayda var. Ama bana kalırsa interneti bilen bir yatırımcı ile anlaşmak, girişimin içinde bulunduğu sektördeki firmalardan daha verimli olacaktır. Çünkü girişim o zaman başarıya daha hızlı kavuşur ve diğer tarafta başarıya ulaşmış girişimin gerçek alıcısı olan reel sektördeki firmaya baştan ucuza satılmamış olunur.

Bu Türkiye’de çok karşılaştığımız bir problem olduğu için soruyorum; eBay GG’den azınlık hissesi aldı, bu konuda eBay aynı şekilde azınlık bir efor mu sarfediyor gittigidiyora göre?

Kesinlikle hayır! Böyle bir şey yok, eğer uzun vadeli düşünüyorsanız zaten bu tür bir yaklaşımın sizi nereye sürükleyeceğini görebilirsiniz ve nasıl bir zarara sokacağını… eBay’in istediği Türkiye’nin lider e-ticaret -pazaryeri değil- şirketine sahip olmak. Bu yüzden ilk adım olarak firmanın hisselerini aldık, ki bu da zaten şirketin içinde kalan bir para, bir de üzerine her türlü bilgimizi vermeliyiz ki şu anki liderliğimizi koruyalım ve daha büyük hedeflere ulaşabilelim…

Birçok girişimci bu konuda yanılgıya düşebiliyor bu yüzden netleştirmek adına soruyorum; Yatırım yapıldığında ne zaman şirketin kasasına giriyor? Ne zaman girişimcinin kasasına giriyor?

Şirketten ayrılırsa girişimci hisselerinin ederini alabilir, başka hiç bir durumda girişimcinin cebine direkt bir nakit girişi olmaz. Türkiye’de herkes şirket hissesi satıldıgında girişimcinin cebine giriyor para zannediyor… Ama bu hiçbir yerde böyle değil, yatırımdan maksat girişimi büyütmek, ve zaten yatırımcılar da girişimciyi işinin başında görmek ister en azından bir kaç yıl için…

Yatırıma ne zaman ihtiyaç duyulur ve yatırımcıya nasıl hazırlanılır?

Öncelikle ne zaman ihtiyaç duyulur? Yatırımcı olarak konuşuyorum şu an ve hiç bir şekilde kağıtdaki fikre yatırım yapmak istemiyorum, Girişimcinin öncelikle kendini işe ve fikre kendini verdiğini göstermesini isterim. Tasarım giydirir, işinden ayrılır, prototip çıkartır ve birşeyleri yapacagını gösterir. ki şuanki olanaklar da bunları kolaylıkla yapabileceği ortamı sağlıyor. yatırıma ne zaman ihtiyaç duyuluyor? girişimci ne zamanki özveri ile çalışır ve kendinden fedakarlık etmeye başlar. Tam bir prototip çıkar ama public hale gelecek durumda değildir, işte bu an yatırımın gerektiği andır. tabi burada fikrin ve gelir modelinin oturmuş olduğunu varsayarak konuşuyorum… o ayrı bir bahis konusu:)

Tam burada melek yatırımcı ile anlaşıldığı takdirde de hakedilen hisse %20 ve altındaki paylardır… Türkiyedeki bir şirkete 300′bin lazım olduğunu ve maksimum %20 hisse aldığını düşünürsek bu girişimci daha başlangıçtan 1.5 milyon dolarlık bir değer oluşturmuş olur… bu birinci rounddur ve melek yatırımcıdan ilk senelik masraflarını alınır. Ondan sonra da ikinci yılda ya yeni yatırımcılar ile anlaşılır ya da stratejik ortaklık yapılır…
Örneğin bir yıl geçmiştir ve kasada 20 bin ytl kalmıştır, ama lojistik için yada depolama için sermaye gereksinimin vardır bu yüzden yatırım alırsın veya reel sektörden zaten bunları depolayan bir stratejik ortak bulursun kendine… ki stratejik ortaklar maddi katkısının dışında da bir çok destek verebilirler çünkü sektörü bilirler…

Yatırımcıya hazırlanırken; birincisi özveri ile prototip çıkması, ikincisi 3 yıllık bir iş planı ve gelir gider tablosu, bu toplamda 4 sayfadan oluşur…  üçüncüsü ve en önemlisi karşı tarafa verdiğin güven…

Türkiyenin yurtdışında yatırım çekebilmesi nasıl olacaktır?

Bu konuda aslında Türkiyedeki durumu Türkiyedekilerden ziyade yurtdışındakiler daha iyi izliyor gibi, mesela 2006dan beri neler olduğuna beraber bakalım istersen; google ofis açtı, yahoo Türkçeleşti, eBay pazara girdi, çember.net satın alındı, biletix ticketmastera satıldı, yemeksepetine yatırım geldi, bir çok site de halen görüşmeleri sürdürüyor…
Pazar olarak da Türkiye 7. 8. olmaya aday, hiç bir zaman 6 olamayacak ama 12 ye kadar da düşmeyecek… Düz bir hesap yapalım; Normalde bir ülkenin %50-55′i internete girer(35milyon) ve bunların %60′ı internetten alışveriş yapacak (20 milyon)… Böyle bir pazar varken kimse tabiki bu pazara girmeden kalmak istemiyor…
Ama tabiki burada bir kopukluk meydana geliyor, hem Türk web komünitesinin dışarıyla bağlantılı olmaması hem de bu tür ilişkilerin nasıl yürüdüğü konusundaki bilinç daha ilerleme kaydetmemiz gerektiğini gösteriyor.

Örneğin, Türkiyede girişimci hisse sattığında o paranın cebine girdiğini sanıyor! Fakat yurtışındaki yatırımcı bu parayı beraber büyütmek için şirkete koyuyor… Yurtdışındaki adam her ay raporlama bekler, ilk ay arar “abi işler çok iyi gidiyor” , ikinci ay arar “abi işler bomba gibi yoğunluktan rapor bile hazırlayamıyoruz” gibi burada alışageldiğimiz yaklaşımı istemiyor…

Türkiyedeki komüniteye gelecek olursak, Türkiyeden herkes Techcrunch okuyor belki ama Yurtdışında bir çok önemli etkinlik varken hiç birinde türk lobisini göremiyorsunuz, mesela son DLD konferanslarında benim bildiğim kadarıyla sadece 3 Türk katılımcı vardı…

Peki üzerinde durulması gereken alanlar olarak neler görüyorsunuz?

En çok üzerinde durdulması gereken alanların başında Reklamcılık geliyor.. Bir çok firmayı besleyecek bir pazar da bulunuyor! Bunun daha Türkiyede tam olarak farkedildiğini düşünmüyorum. Almanya’daki reklam pazarındaki online reklamcılığın yeri %10′da. Türkiye’de ise bu %3.. Rakamlara gelecek olursak da Almanya’da bu sektör 2,3 milyar euro, Türkiye’de ise en fazla 200 milyon USD civarında. Dolayısıyla burada kimsenin kaçış yolu yok bu alan büyüyecek, ama tabi türk girişimcileri bu konuyu es geçerse maalesef yurtdışında gelenlere pastayı bırakmış olacağız.

Girişimden yatırıma Türk internet sektörü röportajını buradan bilgisayarınıza indirebilirsiniz!

“Ayırdığımız bütçenin karşılığında çeşitli raporlar sunuluyor bizlere. Kampanyalarımdan birisinde rakamlar o kadar başarılıydı ki bunun mümkün olmadığını farkettim ve ajansıma ilettim. Zira toplam gösterim 3 milyon, ulaşılan tekil ziyaretçi 1 milyon ve sonuç sayfasına yönlendirme 280bin olarak sunuldu. Ajans, bannerlarımızın yayınlandığı büyük portalların birisinde kampanyanın bir süresi içerisinde bannerlarımızın yayınlandığı aynı sayfada bulunan diğer markalara ait tüm bannerların bizim kampanyamız için oluşturduğumuz siteye (URL’ e) yönlendiğini söyleyerek hatayı kabul etti. Söyler misiniz bana bu nasıl ölçümlenebilir bir mecradır?”

Bir reklam mecrası olarak internet

Tanınmış bir marka, yakında piyasa süreceği ürünle (hizmetle) ilgili olarak bir tanıtım kampanyası için hazırlanıyor. Yeni dönemde, televizyon, outdoor uygulamalar, radyo, dergi ve gazete mecralarının yanında interneti de kullanmaya karar veriyor. Marka, daha önce gerilla pazarlama yöntemleri de dâhil olmak üzere gerekli olan tüm alternatif pazarlama araçlarını da devreye alarak çok sayıda tanıtım gerçekleştirmiştir. İlk kez kullanacakları bu mecra ile ilgili olarak yapılması gerekenin ne olduğunu anlamaya çalışıyorlar. Marka yöneticileri internette kullanacakları araçları düşünmeye koyuluyorlar. İnternette reklam çalışması da neredeyse saydığımız tüm diğer mecralar için yapılan çalışmalar gibi dikkat, yaratıcılık, planlama, ajans ve bütçe gerektirmektedir. Yapılacak kampanyanın internet dışı mecraları için düşünülmüş her fikir internet mecrası için uygun değildir. Bu nedenle internette de uygulanması kolay fikirlere öncelik verilecektir. Bu fikrin banner çalışması, iletişim dili, micro sitesi, advergame’i, sosyal ağlara, video ve fotoğraf paylaşımına uygunluğu, bloglarda konu edilebilirliği, viral bir pazarlamaya dönüşmesi için anlaşılabilirliği ve ilginçliği üzerine günlerce düşünülecektir.

Marka yöneticileri (belki de markanın ajansı) saydığımız tüm mecralara ve araçlara uygun bir fikri bulduğuna emin olur. Bu çalışma için artık dijital ajans devreye girebilir. Fikre uygun olarak tüm çalışmalar için uzun toplantılarda sunumlar yapılır. Bütçeleme, ilk çalışmaların hazırlanması, revize edilmesi gereken çalışmaların yeniden çalışılması ve onaylama evreleri geçirilir. Tüm bunların kampanyanın başlaması için en uygun zamanda tamamlanması gerekmektedir. Elbette ki bütün mecralar için yapılan çalışmaların eş zamanlı olarak aynı nitelik ve kalitede sürdürülüyor olması zorunludur. İnternet mecrası için yapılması gerekli olan tüm dijital uğraşlar son bulmuştur. Artık sıra yapılmış uygulamaların kullanılacağı yayıncı sitelerinin seçimlerinin yapılmasına gelmiştir. Marka hemen bir medya planlama ajansı ile iletişime geçecektir. Sınırlı bütçe ile doğru hedef kitleye doğru zamanda ve sürede ulaşabilmek için medya planlama ajansı çalışmaya başlar. Yayıncı ağına sahip ajanslarla iletişime geçilir, fiyatlar alınır, toplantılar yapılır. Teknik değerlendirmelerin ardından uygulama için belirlenen başlangıç tarihi gelir ve kampanyaya “start” verilir.

Tüm bu çalışmaları başından beri yönetmiş olan marka, uygulamaların sahibi dijital ajans, doğru mecraları bulduğundan emin olan medya planlama ajansı, planlamaların muhatabı yayıncı ağı sahibi ajans ve uygulamaları sitesinde anlaştığı fiyat ve sürede yayınlamayı kabul etmiş site sahipleri kampanya sürecini yakından takip etmeye başlar. Gelişen süreçte kampanyanın başarılı olarak anılabilmesi için ortaya koyulmuş hedeflere ulaşmak için gerekli görüldüğünde tüm bu süreçler bazen başından sonuna kadar hızlandırılmış bir biçimde yeniden yaşanabilir. Kampanya bitiş tarihinin hemen ardından yayıncı siteler uygulamanın ziyaretçi, gösterim ve aksiyon rakamları gibi bilgileri bağlı bulunduğu yayıncı ağı sahibi ajansa iletir. Ajans, yayıncı sitelerden aldığı bilgileri medya planlama ajansına ve medya planlama ajansı da yayıncı ağ sahibi ajanslardan toplandığı bilgileri dijital ajansla birlikte markaya gönderir.

Marka yöneticisi eline ulaşan bu bilgilerin doğruluğunu kanıtlayabilecek, neredeyse “internet ölçümlenebilir bir mecradır” cümlesine güvenmek dışında veriye ve bilgiye sahip değildir. Bu bilgiye sahip olmaması kendi kusurudur elbette. Zira böylesine fazla zaman ve bütçe ayrılmış bir çalışmanın sadeleştirmesini yapabilecek server kurulumları v.b. ölçümleme teknolojilerini de geliştirmesi gerekmektedir. Ancak her şeyin online yapılabildiği ve bilginin son derece güvenli bir biçimde internet ortamında paylaşılabildiği bu dönemde tüm bu yatırımları yapmadan da kampanya sonuç rakamlarına ulaşılabilmek çok daha kolay bir seçim olabilir. Bu mümkün ise eğer, bunu markasına kullandırmayan ajansın ve/veya sektörün bunu neden yapmadığı sorulabilir. Aynı zamanda yaptığı kampanyayı ölçümlenebilir bulduğu internet mecrasında da uygulayan marka yöneticilerinin neden daha fazla araştırma yapmadıkları da merak edilebilir. Marka ve internet reklamcılığı ile ilgili ajanslar ve şirketler sorunların farkında ise çözümü üretecek olan kurum hangisidir? Bilenlerin anlatmasını bekliyorum.

Notlar

1 Yukarıda aktarılan süreç ajansların hepsinin farklı ve markanın ilk kez interneti kullanıyor olması üzerine yazılmış bir senaryodur.

2 Giriş bölümünde aktarılan soruda, banka yöneticisi şikayet etmiş olsa bile son derece iyi sonuçlanan bir kampanyaya imza atmıştır.  Ancak konuyla ilgili kısım, kampanyanın başarısı için kabul edilen hatanın kasıtlı yapılıp yapılmadığıdır.

3 Geçtiğimiz günlerde Friendfeed’ de büyük bir portalı yakın takibe almış olan bir grup vardı. Aklıma yazının sonuna bu konuyla ilgili linki sizlerle paylaşmak geldi nedense.

“Çevrimiçi olduğumuz anda başlayan ve çevrimdışı olmamızla etkisi kaybolmayan, çok amaçlı bir süreç” olarak tanımladığım “e-marketing” hakkında bir yazı yazacağım aklıma hiç gelmezdi aslına bakarsanız. Zira çok değişik mecralarda rahatlıkla hakkında okumalar yapabileceğimiz, kestirme yollardan hakkında fikir sahibi olabileceğimiz bu kavrama ilişkin bir de benim ahkam kesmem yersiz bir uğraş gibi gelmiştir. Aynı zamanda pazarlamanın kullandığı araçlarından sadece birisi olarak gördüğüm internetin, “işbilen” çok kalem tarafından kullanıldığını biliyor olmam da bu kanaatime etkili olur. Yine de sıra bana da gelmiş olacak ki “e-marketing” ile ilgili görüşlerimi hazır fırsat da verilmişken paylaşmış olacağım.

E-marketing öncesinde ise internet üzerinden yapılan “iş”in neden pazarlama olarak adlandırıldığını anlamamız çok yerinde olacaktır diye düşünüyorum. Planlama ve bu planların hayata geçirilmesine dair bir aralığı içine alan süreci anlatan pazarlama teriminin bana göre olan tanımı ise “son amaç olan ‘satış’ ın ve/veya alışverişin gerçekleşmesine yönelik atılan adımların tümü”dür. Amacın gerçekleşmesine yönelik yapılacak her uygulama ise pazarlama kavramının içerisinde memnuniyetle yer alabilir. İnternet kanalıyla bu amacı gerçekleştirmek için girişilen çalışmalarında pazarlama olarak tanımlanması mümkün olacaktır. Yeni nesil pazarlama araçları arasında en fazla konuşulması gereken mecra da, kendisine has özellikleri nedeniyle internettir. Bu noktada internette gerçekleştirilen her uygulamanın pazarlama olmayacağı yorumunu da yapmak istiyorum. Elbette ki sözünü ettiğimiz uygulamanın bir pazarlama departmanı ve/veya kişisi tarafından ortaya koyulan iş anlamı taşıdığının da altını çizmeliyim.

Kavramın bütününe ilişkin çok sayıda kaynak söz konusu olduğundan, bu başlığı kısa kesmem çok yerinde olacak. Bu yazıda asıl bahsini etmek istediğim konu ise “internet müşterisi” olacak. “Müşteri internette de daima haklı mıdır?” sorusunun cevabını bulmaya ve müşteri olarak görülmesi gereken kitlenin online pazarlama için gerçekten değerli olup olmadığını anlamaya çalışacağız. Tabii ki konu “müşteri”ye ulaşmak için gerçekleşen pazarlama uygulamaları olduğundan, uygulayıcıların web üzerinden pazarladıkları hizmetin, ürünün ve fikrin (ulaşması istenen değerin) amaçlanan sona ulaşmasını sağlayacak araç-gereçlere sahip olup olmadıklarını da öğrenmeye çalışacağız. Tüm bunları Türkiye merkezli olarak incelemeye çalışacağımı da belirtmek isterim.

Ortam

Türkiye internetle geç tanışmış, gelişmekte olan büyük bir pazar. İnternetle bugüne kadar tanıştırmayı başardığı 10 milyon kullanıcı olduğunu ve 15 milyon haneye sahip olduğunu düşünürsek çok yakın bir zamanda ortalama her haneye bir bilgisayar düşecek sonucuna rahatlıkla varabiliriz. Tabii ki bu iyimser rakamlar bize “hedef kitle” olarak görebileceğimiz insan nüfusunu aktarmıyor. Yine de hedef kitle olarak görebileceğimiz nüfus hakkında bir izlenim veriyor. Bu izlenim, online pazarlamanın ne kadar değerli bir iş olarak görülmesi gerektiğini de vurguluyor. Asıl değinilmesi gereken istatistik ise Türkiye de “offline” alışveriş öncesinde ön araştırmanın %84 oranında internetten yapılıyor olması. Bu istatistiği “kadın” “erkek” ve “yaş aralıkları”na göre sınıflandırdığımızda da sonuç aşağı yukarı aynı çıkıyor. İnternetin global bir pazara hitap etme şansı sunduğunu da hatırlayacak olursak, 2011 yılında Avrupa da önemli sektörler baz alındığında perakende satışın tümünün %11′ inin internet üzerinden olacağı da son derece önemli bir öngörüdür. Bu da bize satın alma kararını alacak müşteriye neden internetten ulaşmamız gerektiğini açıklıyor. Bu kadarcık veri bile müşteri tarafının potansiyelinin, pazarlama departmanları tarafından mutlaka ciddiye alınmasının gereğini gösteriyor ancak ülkemizde pazarlama uygulayıcıları tarafına baktığımızda henüz bu konuda (müşteriye ulaşmak) yapılması gereken çok sayıda çabanın var olduğunu görebiliyoruz. Aslına bakarsanız online pazarlamaya ayrılan pay kıyaslamaları bize diğer değişenler göz ardı edilmediğinde çok net bir bilgi veriyor sayılmaz. Amerika`da online pazarlamaya ayrılan payın 10 milyar dolar olmasına karşın Türkiye’de 6 milyon dolar olmasının müşteri potansiyeli göz önüne alındığında az olduğunu söylemek bu nedenle belki yetersiz kalacaktır. Benim asıl önemli bulduğum veri ise Türkiye’de internet müşteri takibi konusunun 2005′ te ele alınmaya başlaması.

İnternet müşteri takibi

Online pazarlama planları yapılırken devrede çoğunlukla ajanslar yer almaktadır. Medya Ajansları ellerinde tuttukları network ile müşterisinin elindeki bütçeye uygun olarak mecra planı oluştururlar. Çoğunlukla en doğru sonuca ulaşmak için eldeki bütçeyi en faydalı biçimde kullanmak ilkesine göre hareket edilerek oluşturulan planların oluşumu için elde bulunması gereken en gerçek ve önemli veri ise müşteri takibi sonucu elde edilmiş değerlerdir. Müşteri takip edilmesi gereken, eğilimleri ve ziyaret sıklıkları kayıt altına alınmadıkça ulaşılması çok zor olan bir muhataptır. Bütçeler ne kadar çok olursa olsun eğer doğru verilerle hareket edilmiyorsa maalesef en iyi sonuca ulaşılamayacaktır. Bahsini ettiğim müşteri takibi konusu ise medya ajanslarının ve/veya pazarlama ile ilgili departmanların dış destekle elde edebilecekleri profesyonel çıktılardan ibarettir.

Türkiye’de müşteri takibi sistemi konusunu biraz araştıran herkesin karşısına çıkacak olan şirket E_Z banner koç MBA’dir. Türkiye de 2005 yılından bu yana çalışmalar yapan şirket aslında tam olarak benim burada aktarmaya çalıştığım konuyu ticari bir iş olarak gerçekleştirmektedir. İnternet siteleri merkezli bir takipten daha çok, müşteri merkezli bir araştırma verisi sağlayan şirket bir müşterinin internet kullanım alışkanlıkları ile ilgili olarak bize sayfa ziyaretçi sayısı, toplam ziyaretçi sayısı, banner gösterim sayısı v.b. bilgilerin tamamından çok daha değerli bilgiler vermektedir.

Kimin yaptığının bir öneminin olmadığını biliyorum. Ancak ülkede bu konunun anılmasında emeği çok olan bu kurumu anmadan geçmek istemedim. Nihayetinde Türkiye den çok daha önce Amerika da kullanılan (1996) bu sistem, tekil kullanıcının “6 ay” süre ile hangi siteleri ziyaret ettiği, hangi banner’ı tıkladığı, hangi sıklıkla site ziyaretleri yaptığı gibi bilgiler sunmaktadır. Belki de medya ajansınızın size sunduğu sitelerde daima aynı kullanıcı ile karşılaşıyor ve kâğıt üzerinde x kişiye ulaştığınızı düşünürken x/2 kişiye ulaşıyorsunuzdur. Bu konu çok ayrıntı içeriyor fakat bu yazıda bu kadar değinmekle yetineceğim.

Kullanılan araçlar ve WEB 2.0

İnternette diğer tüm değerler gibi gelişiyor. Ancak internetin gelişim hızı çok daha hızlı. Bu hız internette zaman geçiren basit bir kullanıcının bile internet kullanım alışkanlıklarını çabucak değiştirmesini zorunlu kılıyor. Aksi halde internette oluşturduğu “profil” internet dışı kalabiliyor. İnterneti pazarlama mecrası olarak değerlendirmeye çalışan kurumların ise işi çok daha zor olsa gerek. Bu gelişim ve değişimin saatteki hızını da, değişim ve gelişim oranını da tespit etmek son derece hassas bir gözlükle izlemeyi zorunlu kılıyor. İnternette pazarlama için kullanılan araçların neler olduğunu anlamak için en basit yolun, bu hizmeti verdiğini söyleyen şirketlerin kurumsal web sitelerini ziyaret etmek olduğunu düşünüyorum. Online pazarlama araçlarının gelişim ve değişim hızının internetinkine ayak uydurmakta ne kadar zorlandığını rahatça görebilirsiniz. Araçların adlarını tek tek zikretmek yerine en popüler aracın “banner” olduğunu söylemek istiyorum. Banner uygulamaları elbette ki çok değerli bulunabilecek sonuçlar elde etmemize olanak sağlamaz demeyeceğim, ancak günümüz internetinin geldiği ve gideceği yer göz önüne alındığında yetersiz kalacakmış izlenimi vermektedir.

Web 3.0 ve bazı kalemlerin yazılarında 4.0 kavramlarının konuşulduğu şu günlerde 2.0 duruma hakim durumda. Çok sayıda web uygulaması artık kullanıcı merkezli ve içeriğin kullanıcı tarafından hem geliştirilip hem de tüketildiği bir yapı kazanmaya başladı. Bu durumda pazarlama kişisinin “bir banner yaptık çok creative oldu” cümlesi ile arkasına yaslandığı günler çok geride kaldı. Zira interneti sosyal bir alışveriş olarak gören yeni “müşteri” artık tek taraflı uygulamalardan elini eteğini çekmeye hazırlanıyor. Kullanılacak olan aracı artık yalnızca etkinliği kuşku ile karşılanabilecek “banner” üzerinden tanıtmak yetersiz kalacaktır. Tabii tüm bu cümleleri halen çok fazla sayıda şirketin “internete reklam vermektense sokaklara afiş asarım” dediği bir ülkede yazdığımın farkındayım. Yine de her yerde adı sanı anılan web 2.0 ın yeni hizmete soktuğu önemli kavramlardan söz edeceğim. Sosyal network, video ve fotoğraf paylaşımı, wikiler, bloglar, RSS (Really Simple Syndication) ve kişisel konu etiketleri (folksonomies)… Elbette bu kavramlara ek olarak mobil dünyanın da internete yaklaşmasının ne denli önemli olduğunu söylememe gerek yok. Artık kullandığınız bannerınızın, facebook’ta profil güncelleyen, flickr’da fotoğraf paylaşan, youtube’da video seyreden, blogunda yazı yazan, blog takip eden ve internette gördüğü her şeyi kişiselleştirme çabasında olan yeni “müşteri” ye ulaşmak için çok daha zorlu yollardan geçmesi gerekiyor. Kullanıcının kendisinin bir pazarlama aracına dönüştüğünü – ki en iyi pazarlamacının müşteriniz olduğunu biliyorsanız eğer – bir ortamda artık yapmanız gerekenin çok daha fazla kendinizden söz ettirmek ve kitlenin var olduğu yer de değil uğraştığı meşguliyetin bizzat kendisi olarak karşısına çıkmanız gerektiğini de görmüşsünüzdür. Bu konuda verilebilecek çok sayıda örnek söz konusu. Artık bazı markaların tanıtımlar için bizzat bloggerlar ile iletişime geçmesi, video paylaşım sitelerinin yalnızca banner koyulamayacak kadar önemli görülmeye başlaması gören gözlerin varlığı adına isim, marka beyan etmeden verilebilecek en önemli başlıklar aslında. En güzeli ise bizzat uygulama alanı yaratmak yani kampanya siteleri v.b. araçların kullanılma oranının günden güne artması bana sorarsanız. Bu sayede marka bizzat kendisi müşteri ile etkileşime girebileceği bir ortam yaratmış oluyor. Elbette ki bu noktada yapılan işlerin başarıya ulaşmak için bulundurması gereken “kalite” hakkındaki görüşlerimi sakladığımı söylemem gerekiyor. Yine de en önemli konu “yeni nesil müşteri”yi ne kadar yakından tanıyorlar.

Araçlardan bahsetmişken popülasyon rakamını 528 milyon (toplam internet popülasyonu 1 milyar) olarak bildiren Google’ı sadece adı ile bile olsa zikretmem gerektiğini düşündüm. 2007 verileri ile 158 web alanında 112 dilde 49 ülkede faaliyet gösteren bu markanın reklam mecraları ve uygulamalarının tamamen ayrı bir yazı konusu olduğunu da eklemek isterim. Günlük 1800 USD harcama ile tahmini 8000 ziyaret ve 1.3 milyon gösterim elde edebileceği gerçeği ile karşı karşıyayız çünkü. (Bu veri Google tarafından yapılmış bir planlama sunumundan alınmıştır)

Yeni nesil müşteri

Türkiye’de benim de içinde bulunduğumu sandığım bir internet kullanıcı kitle söz konusu. Bu kitle çoğunlukla kullanıcının olmanın ötesinde bizzat internet ile meşguliyetini bir şekilde “para” ya dönüştürmüş ve dönüştürmek isteyenlerden oluşuyor. Sayıları çok fazla olmayan bu insanların neredeyse hepsi blog(lar) yazarlığı yapıyor ve internetteki gelişmeleri sürekli takip ederek birbirleri ile paylaşıyorlar. Bu kullanıcılar “müşteri” olarak görülmenin ötesinde mutlaka pazarlama aracı olarak da değerlendirilmeyi hak ediyorlar. Bu kitlenin ulaşmayı başardığı önemli sayıda okuyucu, takipçi hayran, ilgili v.b. kelimelerle sıfatlandırabileceğimiz büyük bir “hedef kitle” söz konusu. Örneğin; Özgür Alaz, bir markanın pazarladığı bir ürün ile bir şey söylüyorsa, bu onlar için çok önemli olabiliyor. Bu hedef kitlenin en değerli özelliği eğitim düzeyinin yüksek oluşu ve çoğunlukla profesyonel bir işte çalışıyor olmaları (öğrencileri de bu sınıfa katıyorum).

Türkiye’de yeni nesil müşteri ile ilgili olarak son dönemde kendi araştırmalarımdan da bahsetmek istiyorum. 13-20 yaş arası geniş bir kitle gününün yaklaşık olarak 14 saatini internet başında geçiriyor. Şöyle ifade edecek olursam, online oyun sitesi “seafight.com” da ortalama 5000 kullanıcı daima online bulunuyor. Bu kullanıcıların büyük çoğunluğu 6 aydan uzun süredir online oyun oynuyor. (seafight veya başka bir oyun). Yılda ortalama 1.000 YTL harcıyor ve ödemelerini çoğunlukla kontör ile cep telefonu üzerinden yapıyor. Elbetteki bu veriler 2 aylık bir zaman dilimi içerisinde yaklaşık 100 kişi ile iletişim kurarak yaptığım gözlemler sonucu yazdığım sonuçlar. Bu araştırma sırasında çok sayıda online oyun, forum, sosyal ağda aktif olarak bulundum. Kullanıcı olarak girdiğim (normal şartlarda düzenli olarak ziyaret etmediğim) sitelerde, aslında göz ardı edilen çok değerli bir “müşteri” kitlesi bulunduğu gerçeği ile karşılaştım.

Tüm bunların ardına herkesin çok da iyi bildiğini düşündüğüm geri kalan kullanıcı (müşteri) kitlesini de eklemek yerinde olur sanıyorum. Web 2.0′ın nimetleri ile interneti yeni keşfedenler (zira bu kişiler daha önce bir chat alanında veya msn de oldukları için aktif kullanıcı asla değillerdi) ve düzenli olarak online bulunan ancak ziyaret ettiği siteler değişmeyenler.

Sonuç

İki soru var yazmam gereken. Birisi “neden internet kullanayım ki?” bir diğeri ise “acaba yatırdığım parayı geri alabilecek miyim?”.Bu iki muhatap tarafın sürekli olarak sorduğu sorular. Bu iki soruyu ne kadar az duymaya başlarsak, o zaman online pazarlamayı daha az konuşuyor ama daha çok uyguluyor olacağız.

Nihayetinde başta da belirttiğim üzere adını andığım ve üzerinde durduğum tüm bu kavramlar hakkında elbette ki bu kadarcık yazmak yeterli değil. Okuyan herkesin “ama bu konuda şunu da söylemek-eklemek” gerekirdi diyeceğini biliyorum. Ve fakat burada  yapmaya çalıştığım üzerinden geçtiğim “müşteri” ve “pazarlama uygulayanları” nın bir şekilde anılmış olmasını sağlamaktı yalnızca.

Makale arkası (extra)

e-marketing ilk duyulduğunda akla ne getiriyor sorumun cevabini freindfeed.com da aradim.

-e marketing , marketingin renklisi bence:) – aykut karaalioglu

-”e, marketing” bildiğin marketing der gibi. vallahi bu geliyor aklıma.. – Mücahit Yılmaz

-e pazarlama – Esra Nur Üçkol

-bu marketing de versiyon versiyon muammer. a,b,c,d. şimdi de “e.” onlar numara kullanmıyor sadece – tunc kılınç

-elektronik pazarlama, yuzyuze yapilan doğrudan pazarlamanin daha dogrudan ve elektronik ortamda yapilani – Meriç Kara

-ee buda pazarlama iste susledik biraz geliyor.. – Dincer Keskinpala

-şu lanet şeyi bi an önce öğrenmem gerektiği geliyor. – Ahmet Alp Balkan

-su siralar benim cok sık zikrettigim ve cevremden bunu bize ogret dedikleri sey:)) – aykut karaalioglu

-pazarlamanın interaktif (olduğu iddia edilen) ortamlar kullanılarak yapılanı; ajanslara yeni fırsatlar kazandıran bir kulvar; çoğunluğun anlamadığı, ama inkar da edemediği yeni pazarlama yöntemi – ekleme – Artık o geldi ya, hayatımızda her şey değişti dedirten bir şey (“temel ticari fikir olmazsa, yenilik anlamlı olmaz” diyen benim gibilerin dinlenilmemesini sağlayan mitoloji) – Uğur Özmen